Egzersizde Kardiyovasküler Sistem

Herhangi bir egzersize başlandığında kardiyovasküler sistem metabolik talebe göre anında yeniden düzenlenir. Yürüyüş gibi hafif bir aktivitede bile kalp atım hızı, atım hacmi ve bölgesel kan dağılımı değişir. Bu bölümde bu yanıtların nasıl ve hangi sırayla gerçekleştiği ele alınacaktır.

Meduller Kardiyovasküler Kontrol. Egzersiz başlamadan önce bile beyin kalbin çalışma hızını artırır. Yüksek beyin merkezlerinden gelen öngörüsel komutlar (santral komut) parasempatik tonu azaltarak HR'yi yükseltir; bu yanıt egzersizin ilk saniyelerinde görülen ani HR artışını açıklar. Egzersiz başladıktan sonra ise periferik reseptörlerden toplanan bilgiler devreye girer.

Medulladaki kardiyovasküler kontrol merkezine üç ana kaynaktan bilgi ulaşır. Mekanoreseptörler ve metaboreseptörler kas hareketini ve metabolik değişimleri, baroreseptörler kan basıncını, kemoreseptörler ise kandaki O₂ ve CO₂ düzeylerini izler. Bu girdilerin bütünleşik analizi kalp hızını, atım hacmini ve bölgesel kan akımını talebe göre dakik biçimde ayarlar.

GÖRSEL  CV kontrol merkezi

Egzersizde SV, HR ve CO. Egzersiz başladığında artan CO talebini karşılamak için hem SV hem HR yükselir. Düşük ve orta şiddette egzersizde (%40–60 VO₂maks) her ikisi de orantılı katkı sağlar. Ancak yüksek şiddetlerde SV plato yapar; ventriküler dolum süresi kısaldıkça EDV artamaz ve kontraktilite sınırına ulaşılır.

Egzersizde SV artışı iki mekanizmanın birlikte çalışmasıyla sağlanır: artan venöz dönüş EDV'yi yükseltirken sempatik uyarımla güçlenen kontraktilite ESV'yi düşürür. Bu iki etki birlikte SV'yi artırır. SV plato yaptıktan sonra artan CO talebini yalnızca HR karşılar; maksimal egzersizde CO dinlenim değerinin 4–6 katına, elit dayanıklılık sporcularında ise 7–8 katına ulaşabilir.

GÖRSEL  SV platosu ve HR artışı

Kardiyovasküler kayma. 15–20 dakikayı aşan egzersizlerde sabit şiddette çalışılmasına rağmen HR kademeli olarak yükselmeye devam eder. Geleneksel görüşe göre bunun nedeni terlemeyle kaybedilen plazma hacminin venöz dönüşü azaltması ve SV'yi düşürmesidir. Daha güncel bulgular ise artan HR'nin ventriküler dolum süresini kısaltmasının SV düşüşünde en az plazma kaybı kadar belirleyici olduğuna işaret etmektedir.

Her iki mekanizma da sonuçta aynı noktaya varır: SV geriler ve CO'yu korumak için HR yükselir. Bu olgu kardiyovasküler kayma olarak adlandırılır ve egzersiz boyunca düzenli sıvı alımıyla büyük ölçüde önlenebilir; sıvı replasmanı plazma hacmini koruyarak hem SV'nin düşüşünü hem de HR'nin kompansatuar artışını sınırlar.

GÖRSEL  Kardiyovasküler kayma ve sıvı alımı

Arteriyovenöz O₂ farkı. Sol ventrikülden pompalanan her 100 mL kanda yaklaşık 20 mL O₂ bulunur; bu değer dinlenimde de egzersizde de sabit kalır. Sağ atriyuma dönen kanda ise dinlenimde 12–15 mL, maksimal egzersizde yalnızca 2–4 mL O₂ kalır. Bu fark arteriyovenöz O₂ farkı (a-vO₂ farkı) olarak adlandırılır ve dokuların kandan ne kadar oksijen çıkardığını gösterir.

Egzersiz şiddeti arttıkça aktif dokular kapiller yataktan giderek daha fazla oksijen ekstrakte eder. Aynı zamanda CO artışıyla dokulara ulaşan kan miktarı da yükselir. Bu iki mekanizma birlikte artan oksijen talebini karşılar; Fick denklemi bu ilişkiyi VO₂ = CO × a-vO₂ farkı olarak ifade eder.

GÖRSEL  Arteriyovenöz O₂ farkı

Egzersizde Kan Basıncı. Ritmik aerobik egzersizde sistolik kan basıncı egzersiz şiddetiyle orantılı biçimde yükselir; sağlıklı bir bireyde maksimal koşuda 200 mmHg'ye ulaşabilir. Diyastolik basınç ise aktif kaslardaki vazodilatasyon toplam periferik direnci düşürdüğünden büyük ölçüde değişmez. Normal dinlenim değerleri 120/80 mmHg olup bu denge egzersizde sistolik artış ile periferik direnç düşüşü arasındaki dinamik dengeyle sürdürülür.

GÖRSEL  Koşuda SBP ve DBP

Ağırlık antrenmanında tablo belirgin biçimde farklıdır. Kasılan kaslar damarları sıkıştırarak bölgesel direnci artırır ve ardyükü yükseltir. Bu nedenle hem sistolik hem diyastolik basınç belirgin biçimde yükselir. Yüksek yüklü çift bacak egzersizlerinde sol ventrikülün üretmesi gereken basınç 250 mmHg'yi aşabilir; bu değer dinlenim değerinin yaklaşık üç katıdır.

GÖRSEL  Ağırlık antrenmanında SBP ve DBP

Egzersize verilen bu koordineli kardiyovasküler yanıt, sistemin hem akut hem de kronik uyum kapasitesini yansıtır. Düzenli dayanıklılık antrenmanı bu yanıtları kronik olarak dönüştürür; kalp yapısından damar fonksiyonuna, kan hacminden oksijen taşıma kapasitesine kadar uzanan adaptasyonlar bir sonraki başlıkta ele alınacaktır.

Sonuç olarak,

Konuya ilişkin bilginizi tamamlamak ve kendinize seviye atlatmak için önceki ve sonraki yazılara göz atmayı ihmal etmeyin. Linklere aşağıdan ulaşabilirsiniz.

SSPS - level up yourself

Bu ve sitemizde yer alan diğer yazılar SSPS spor ve sağlık bilimleri kütüphanesi kaynakları kullanılarak hazırlanmıştır.