Bağışıklık Türleri

Vücudun bağışıklık sistemi temelde iki ana bileşenden oluşur: doğuştan gelen (innate) bağışıklık ve edinilmiş (adaptif) bağışıklık. Bu iki sistem birbirinden farklı hızlarda ve farklı stratejilerle çalışır; ancak hiçbir zaman birbirinden bağımsız değildir.

Doğuştan Gelen Bağışıklık

Doğuştan gelen bağışıklık, bir tehditle karşılaşır karşılaşmaz devreye giren ilk yanıt sistemidir. Bu sistemin en önemli özelliği seçici olmamasıdır; yani kim olduğuna bakmaksızın her yabancı maddeye aynı stratejiyle saldırır. Herkeste doğuştan hazır bulunur ve sürekli aktif durumdadır.

Sistemin temel oyuncuları nötrofiller, makrofajlar ve bazı plazma proteinleridir. Bu hücrelerin yüzeyinde TLR'ler (Toll-like reseptörler) adı verilen özel reseptörler bulunur. Bu reseptörler, patojenlerde ortak olarak bulunan moleküler yapıları (PAMP) tanır.

PAMP; lipopolisakkaritler, viral nükleik asitler ve bakteriyel proteinler bu yapılara örnek verilebilir. Patojen tanındığında fagositoz başlar, inflamatuar kimyasallar salgılanır ve adaptif bağışıklık sistemi uyarılır.

GÖRSEL  Nötrofil ve makrofajın fagositik saldırısı

Doğuştan gelen yanıt hızlıdır ancak sınırlıdır. Görevi patojeni kontrol altında tutmak ve enfeksiyonun yayılmasını yavaşlatmaktır. Bu sayede adaptif bağışıklık sistemi, patojene özgü stratejisini geliştirmek için gereken zamanı kazanır.

Adaptif bağışıkllık. Adaptif bağışıklık, daha önce karşılaşılmış ya da tanıtılmış maddelere yönelik spesifik yanıtlar oluşturan sistemdir. Temel oyuncuları B ve T hücreleridir. Vücutta milyonlarca farklı B ve T hücresi bulunur; her biri yalnızca tek bir antijeni tanıyabilir. Antijenler, patojenlerin yüzeyinde yer alan ve immün yanıt başlatan özgün moleküllerdir.

Bir patojen vücuda girdiğinde, onu tanıyabilen B ve T hücreleri harekete geçer ve hızla çoğalarak klonal seçim adı verilen süreci başlatır. Bu sürecin sonunda patojene özgü, güçlü ve koordineli bir saldırı gerçekleşir. NK hücreleri ise antijen tanıma yapmadan saldıran ve doğuştan gelen bağışıklığa ait hücrelerdir; ancak B ve T hücrelerinin faaliyeti NK aktivitesini de güçlendirir — bu da iki sistemin ne denli iç içe geçtiğini gösterir.

GÖRSEL  B hücresi aktivasyonu ve çoğalma

Bağışıklığın en güçlü özelliği hafızadır. Savunma tamamlandıktan sonra hücrelerin büyük çoğunluğu ölür; ancak küçük bir kısmı hafıza hücresi olarak yaşamaya devam eder. Aynı patojenle ikinci kez karşılaşıldığında bu hafıza hücreleri anında devreye girer ve yanıt hem çok daha hızlı hem de çok daha güçlü olur. Her bireyin adaptif bağışıklık sistemi, yaşam boyunca karşılaştığı antijenlere göre şekillendiğinden kişiden kişiye farklıdır.

Adaptif bağışıklığın türleri. Adaptif bağışıklık aktif ya da pasif biçimde kazanılabilir. Kişinin kendi bağışıklık sistemi bir antijenle karşılaşarak antikor ve hafıza hücresi ürettiğinde aktif bağışıklık oluşur; bu en yaygın ve en kalıcı bağışıklık biçimidir. Başka bir bireyden ya da hayvandan hazır antikor alındığında ise pasif bağışıklık söz konusudur — bu koruma geçicidir, hafıza bileşeni içermez ve antikorlar yıkıldığında sona erer.

Bu ayrım doğal ya da yapay yollarla da gerçekleşebilir. Doğal aktif bağışıklık, kişinin bir patojenle karşılaşması sonucu (hastalık belirtileri ortaya çıksa da çıkmasa da) kazanılır. Yapay aktif bağışıklık ise aşılama yoluyla sağlanır; aşılar zayıflatılmış ya da inaktive edilmiş patojenlerin yanı sıra farklı biyoteknolojik yöntemlerle hazırlanmış antijenler de içerebilir, hastalığa yol açmadan bağışıklık sistemini uyarır ve hafıza hücreleri oluşturur.

GÖRSEL  Fagositik saldırı ve inflamasyon sinyalleri

Doğal pasif bağışıklığa en güzel örnek anneden bebeğe plasenta ya da anne sütü aracılığıyla geçen antikorlardır. Yapay pasif bağışıklık ise yılan zehiri, botulizm veya kuduz gibi aktif bağışıklığın yetişemeyeceği acil durumlarda hazır antikor enjeksiyonuyla sağlanır ve hızlı fakat geçici bir koruma sunar.

Adaptif bağışıklık yanıtının bu koordineli mekanizmaları içinde inflamasyon, vücudun hem doğuştan hem de edinilmiş savunmasını bir araya getiren kritik bir süreçtir — bir sonraki bölümde bu süreci ayrıntılı olarak ele alacağız.

Sonuç olarak,

Konuya ilişkin bilginizi tamamlamak ve kendinize seviye atlatmak için önceki ve sonraki yazılara göz atmayı ihmal etmeyin. Linklere aşağıdan ulaşabilirsiniz.

SSPS - level up yourself

Bu ve sitemizde yer alan diğer yazılar SSPS spor ve sağlık bilimleri kütüphanesi kaynakları kullanılarak hazırlanmıştır.