T Hücreleri: Aktivasyon, Atak, Hafıza

T lenfositler hastalıklı veya yabancı hücrelere doğrudan saldırarak yok eden bağışıklık hücreleridir. Antikor-aracılı bağışıklıkta olduğu gibi bu sistemde de immün hafıza devreye girer; aynı tehditle ileriki karşılaşmalarda yanıt çok daha hızlı ve güçlü olur. T hücreleri temelde 4 farklı türden meydana gelir.

Sitotoksik T hücreleri (CD8+) hücresel bağışıklığın efektörleridir. Yüzeylerinde CD8 proteini taşırlar ve yabancı ya da hastalıklı hücrelere doğrudan saldırı gerçekleştirirler.

GÖRSEL  Sitotoksik T hücreleri saldırıyor

Yardımcı T hücreleri (CD4+) adaptif bağışıklığın ana şalteridir. Yüzeylerinde CD4 proteini bulunur. B hücrelerinin plazma hücrelerine dönüşümünü destekler; sitotoksik T hücrelerini ve makrofajları tam güçle aktive eder. Sitokinler aracılığıyla bölgeye ihtiyaç duyulan diğer bağışıklık hücrelerini koordine eder. Yardımcı T hücreleri olmadan ne sitotoksik T hücreleri tam kapasiteyle çalışabilir ne de B hücreleri optimum düzeyde antikor üretebilir.

Düzenleyici T hücreleri patojen etkisiz hale getirildiğinde diğer hücrelerin çoğalmasını ve sitokin salgılamasını baskılar. Gereksiz immün yanıtı durdurarak vücudu kendi savunma sistemine karşı korur; otoimmün hastalıkların önlenmesinde kritik rol üstlenir.

Hafıza T hücreleri başarılı bir immün yanıtın ardından klonun küçük bir kısmından oluşur. Tehdit geçtikten sonra hücrelerin büyük çoğunluğu apoptoz yoluyla ölür; kalan kısım uzun ömürlü hafıza hücrelerine dönüşerek vücutta dolaşmaya devam eder.

GÖRSEL  T hücresi türleri

Aktivasyon. T hücresi aktivasyonu iki zorunlu adımda gerçekleşir. Birinci adım tanımadır; T hücresi reseptörü APC yüzeyindeki antijen-MHC kompleksini tanır. İkinci adım kostimülasyondur; APC yüzeyindeki kostimülatör moleküller T hücresinin yüzey reseptörlerine bağlanarak aktivasyonu tamamlar.

Bu çift sinyal zorunluluğu kritik bir güvenlik mekanizmasıdır. T hücresi yalnızca antijeni tanımakla yetinmez; kostimülasyon sinyali olmaksızın aktifleşmez ve anerji adı verilen kalıcı bir işlevsizlik durumuna girer. Bu mekanizma sayesinde T hücresi yanlışlıkla sağlıklı vücut hücrelerine saldırmaz.

Aktivasyon tamamlandığında yardımcı T hücreleri interlökin-2 (IL-2) başta olmak üzere çeşitli sitokinler salgılar. IL-2 neredeyse tüm bağışıklık yanıtlarında gereklidir ve T hücresi çoğalmasının birincil tetikleyicisidir.

GÖRSEL  Antijen tanıma ve kostimülasyon

IL-2 salgılanması hem yardımcı hem de sitotoksik T hücrelerini uyarır, ayrıca B hücrelerinin aktivasyonunu da destekler. Yardımcı T hücreleri ne kadar çok IL-2 üretirse çevre hücreler o kadar güçlü aktive olur; bu pozitif geri bildirim döngüsü immün yanıtın giderek güçlenmesini sağlar.

Atak. Yardımcı T hücreleri aktifleştikten sonra sitokinler aracılığıyla hem B hücrelerini hem de sitotoksik T hücrelerini uyarır; bölgedeki diğer bağışıklık hücrelerini koordine eder. Sitotoksik T hücrelerinin tam aktivasyonu için yardımcı T hücrelerinden gelen IL-2 costimülasyonu zorunludur; bu nedenle yardımcı T hücrelerinin azaldığı durumlarda - örneğin HIV enfeksiyonunda - bağışıklık sistemi ciddi biçimde çöker.

GÖRSEL  Yardımcı T hücresi fonksiyonları

Sitotoksik T hücreleri aktifleştikten sonra lenfoid dokudan ayrılarak vücut hücrelerini taramaya başlar. Hedef hücreyi bulduğunda yaklaşık yarım saat içinde öldürme işlemini tamamlar ve aynı antijeni taşıyan yeni bir hedefe yönelir.

Öldürme iki farklı mekanizmayla gerçekleşir. Birincisinde perforinler hedef hücrenin zarında kanallar oluşturur; granzimler bu kanallardan içeri akar ve hücrenin programlı ölüm mekanizmasını (apoptozu) tetikler.

İkincisinde ise hücreye yüksek miktarda sıvı akışı gerçekleşir ve hücre aşırı sıvı birikimiyle parçalanır. Her iki durumda da sitolize uğrayan hücrelerden açığa çıkan patojenler fagositler tarafından yutularak yayılmaları önlenir.

GÖRSEL  Sitotoksik T hücre saldırı mekanizması

İmmünolojik gözetim. Normal bir hücre kanserleştiğinde yüzeyinde tümör antijenleri adı verilen yeni yapılar belirir. Bağışıklık sistemi bu yapıları yabancı olarak tanıdığında sitotoksik T hücreleri, makrofajlar ve NK hücreleri devreye girerek kanser hücrelerini yok eder. Bu sürece immünolojik gözetim denir ve kansere karşı vücudun ilk savunma hattını oluşturur.

İmmünolojik gözetimin önemi organ nakli yapılan hastalarda çarpıcı biçimde ortaya çıkar. Nakil reddi riskini azaltmak için immün baskılayıcı ilaç kullanan bu hastalarda virüsle ilişkili kanser insidansının belirgin biçimde arttığı gözlemlenmektedir. Bağışıklık sisteminin bu gözetim kapasitesi zayıfladığında kanser hücrelerinin kontrolden çıkması kolaylaşır.

Hafıza. Klonal seçim sonrasında bazı T hücreleri hafıza hücreleri olarak kalır. Hafıza T hücreleri normal klonlardaki hücrelerden daha yüksek sayıdadır ve aktifleşmeleri için gerekli adım sayısı daha azdır. Aynı antijen vücuda tekrar girdiğinde saatler içinde harekete geçer; çok daha kısa sürede çok daha güçlü bir yanıt oluşturulur.

GÖRSEL  Hafıza B ve T hücreleri

Yaşlanma ve T hücre havuzu. T hücre havuzu sabit değildir; yaşla birlikte önemli ölçüde değişir. Genç yetişkinlerde CD4:CD8 oranı 1.5-2.5 arasında seyreder. Yaşlı bireylerde ise bu oran tersine döner; tekrarlayan patojen maruziyeti ve timusun işlevini yitirmesiyle birlikte senesent T hücreleri baskın hale gelir.

Bu hücreler antijeni tanıyıp öldürebilir; ancak yeni bir tehdide karşı klonal olarak genişleyemez. Yaşa bağlı bu bağışıklık zayıflaması egzersizle kısmen tersine çevrilebilir, bu ilişki sonraki bölümde ayrıntılı ele alınacaktır.

Sonuç olarak,

Konuya ilişkin bilginizi tamamlamak ve kendinize seviye atlatmak için önceki ve sonraki yazılara göz atmayı ihmal etmeyin. Linklere aşağıdan ulaşabilirsiniz.

SSPS - level up yourself

Bu ve sitemizde yer alan diğer yazılar SSPS spor ve sağlık bilimleri kütüphanesi kaynakları kullanılarak hazırlanmıştır.