Lökositler ve Lenfoid Dokular

Vücudun çeşitli bağışıklık savunma stratejileri bulunur. Bunlardan bazılarında beyaz kan hücreleri (lökositler) ve türevleri, çeşitli plazma proteinleriyle birlikte görev alır. Temelde 5 farklı lökosit türü bulunur; her birinin görevi birbirini tamamlar niteliktedir.

Nötrofiller. Lökositler arasında en hızlı yanıt veren hücrelerdir ve kanda en fazla bulunan lökosit türüdür; bu nedenle yüksek nötrofil sayısı çoğunlukla bakteriyel bir enfeksiyona işaret eder. Fagositoz ve lizozomal enzimler aracılığıyla işlev görürler; aynı zamanda vazodilatasyona ve bölgeye daha fazla bağışıklık hücresi toplanmasına öncülük eden kimyasallar salarlar.

Mikroplarla temas ettiklerinde nükleer kromatinlerini hücre dışına salıp, DNA ve histonlardan oluşan yapışkan bir ağ ile istenmeyen maddeyi yakalayıp öldürebilirler. Bu saldırı stratejisi NET (neutrophil extracellular trap) olarak adlandırılır.

GÖRSEL  Beyaz kan hücreleri (Lökositler)

Daha karmaşık bir başka saldırı mekanizmasında nötrofil, bakteri ile temas ettiğinde lizozomal enzimlerini hücre zarından doku sıvısına salar. Enzim salımıyla birlikte reaktif oksijen türleri oluşur; ardından bakteri öldürücü kimyasalların (hidrojen peroksit, hipoklorit) üretimi başlar.

Bu olay sonucunda nötrofilin etrafında öldürücü bir alan oluşur. Mekanizma fagositik faaliyete kıyasla çok daha etkilidir; ancak nötrofilin kendisi dahil olmak üzere alandaki bütün yapılar için zararlıdır.

Eozinofiller. Özellikle mukoza zarlarında bulunurlar. Toksik proteinler üreterek fagositoz edilemeyecek kadar büyük parazitlerin öldürülmesini sağlarlar. Nötrofiller gibi oksidatif patlama mekanizmasını kullanabilir ve hatta DNA'larını dışarı fırlatarak yabancı maddeyi hareketsiz bırakacak ekstraselüler tuzaklar oluşturabilirler.

Bazofillerin ve mast hücrelerinin madde salımını tetiklerler. Buna ek olarak, çeşitli enzimler üreterek inflamatuar kimyasalları yıkar ve etkilerini belirli bir düzeyde tutarlar.

Bazofiller. Bazofiller, diğer lökositlerin hareketlenmesini, aktivitesini ve vazodilatasyonu artıran maddeler (lökotrienler, histamin, prostaglandinler) salarlar. Ayrıca lökosit hareketliliğinin engellenmemesi için pıhtı önleyici madde (heparin) salımı gerçekleştirirler.

Mast hücreleri ise lökosit olmamakla birlikte bazofillere benzer biçimde histamin ve diğer inflamatuar maddeleri salgılayarak bağışıklık yanıtına katkıda bulunur; özellikle deri ile solunum ve sindirim sistemi bağ dokularında yoğun olarak bulunurlar.

Monositler. Kandaki en büyük lökosit türüdür. Kan dolaşımından ayrılıp çeşitli dokulara ulaştığında makrofajlara dönüşürler. Makrofajlar, partikül ve patojenleri fagositoz ile yutup yok ederek işlev görür.

Bazı monositler aktif olarak gezer ve patojenleri ararken bazıları patojenlerle karşılaşma olasılığı yüksek bölgelerde sabit olarak konumlanır. Beyindeki mikrogliyalar, karaciğerdeki Kupffer hücreleri ve akciğerlerdeki alveoler makrofajlar bu sabit makrofajlara örnek verilebilir. Monositler aynı zamanda lenfositleri aktive ederek adaptif bağışıklık yanıtının başlatılmasına da katkı sağlar.

GÖRSEL Makrofajın bakteri fagositozu

Lenfositler. Lenfositler 3 türden oluşur. B lenfositler ya da B hücreleri, bağışıklık savunması esnasında plazma hücrelerine dönüşür. Plazma hücreleri antikor üretimini sağlar ve yabancı maddelerin dolaylı olarak yok edilmesine öncülük eder (antikor-aracılı bağışıklık).

T lenfositler ya da T hücreleri, virüslü ya da mutant hücreleri doğrudan yok etmek amacıyla saldırır (hücre-aracılı bağışıklık). Sitotoksik T hücreleri çeşitli kimyasallar salarak istila edilmiş hücrenin plazma membranında delikler açar; enzimler aracılığıyla hücre ölümünü gerçekleştirir. Yardımcı T hücreleri ise hem B hem de T hücrelerinin çoğalmasını uyararak bağışıklık yanıtının koordinasyonunda merkezi bir rol üstlenir.

NK hücreleri kandaki lenfositlerin %5-10'luk kısmını oluşturur. Virüslü ve kanserli hücrelere bağlanarak onları öldürür; öldürme mekanizması sitotoksik T lenfositlere benzer biçimde gerçekleşir.

Lenfoid dokular. Lenfositler lenfoid dokularda üretilir, depolanır veya işlem görür. Bu dokular işlevlerine göre iki gruba ayrılır: birincil ve ikincil lenfoid organlar.

GÖRSEL  Lenfoid dokular

Birincil lenfoid organlar, kök hücrelerin olgun B ve T hücrelerine dönüştüğü bölgelerdir. Timus T hücrelerinin, kemik iliği ise B hücrelerinin olgunlaştığı yapılardır. Kemik iliği aynı zamanda bütün kan hücrelerinin kaynağıdır.

Bu olgunlaşma süreci hücrelerin kendilerine özgü bağışıklık becerilerini kazanmalarını sağlar; bu nedenle timusun erken yaşlarda işlevini yitirmesi, T hücresi kaynaklı bağışıklık kapasitesini kalıcı olarak etkiler.

İkincil lenfoid organlar ise bağışıklık yanıtlarının büyük bölümünün gerçekleştiği yapılardır. Lenf nodları, dalak ve lenfoid nodüller bu gruba girer. Lenf damarlarına girmiş potansiyel patojenler lenf nodları tarafından filtrelenir; ardından lenfositler ve makrofajlara maruz bırakılır.

GÖRSEL  Kemik iliğinde lenfosit gelişimi

En büyük lenfoid organ olan dalak ise lenf nodu işlevini kan dolaşımı için yerine getirir; ayrıca görevini tamamlamış eritrositleri kandan temizler ve demir gibi değerli bileşenleri yeniden kullanıma sokar.

Lenfoid nodüller sindirim, solunum, genitoüriner ile solunum sistem mukozalarında yaygın olarak bulunur. Bademcikler ve geniz eti solunumla gelen patojenlere karşı ön savunma sağlarken, Peyer plakları ve apandis sindirim sistemine sızan mikroplara karşı görev yapar.

Bu yapıların tümü birlikte MALT (mukoza-ilişkili lenfoid doku) olarak adlandırılır ve üst solunum ile sindirim yollarını sürekli tehdit eden yabancı maddelere karşı koordineli bir nöbet görevi üstlenir.

Sonuç olarak,

Konuya ilişkin bilginizi tamamlamak ve kendinize seviye atlatmak için önceki ve sonraki yazılara göz atmayı ihmal etmeyin. Linklere aşağıdan ulaşabilirsiniz.

SSPS - level up yourself

Bu ve sitemizde yer alan diğer yazılar SSPS spor ve sağlık bilimleri kütüphanesi kaynakları kullanılarak hazırlanmıştır.